Enkele tips wanneer je voor een ingrijpende verandering staat.

1. Modellen van de wereld:
Denken in termen van schaarste.
Als kind zag je misschien zaken die voor jou belangrijk waren zoals veiligheid, liefde, voeding.. Misschien waren deze dingen er niet op een eerlijke manier omdat jouw ouders er geen aandacht voor hadden of geen affectie konden geven. Dan is de kans groot dat je later, in je volwassen leven, de wereld bekijkt vanuit een model van schaarste.
Je hebt dan een extern referentiekader ( zie denktechnieken) en je vergelijkt jezelf voortdurend met de mensen uit jouw omgeving. Dat kan dan resulteren in grote ambitie en competitie en zelfs vijandigheid en jaloersheid. Want misschien denk je dan wel dat in deze wereld niet voldoende goede dingen aanwezig zijn voor iedereen. Om te krijgen wat je verlangt moet je nette woorden gebruiken, de juiste overtuigingen hanteren, het de anderen naar hun zin maken. Zo denk je toch als je dit model van de wereld hanteert. Maar het werkt niet.
Misschien heb je je dan stilaan omringd met mensen die goed zijn voor jou en die inspelen op je noden. Maar gezien alles zo moeilijk te verkrijgen is moet je altijd vriendelijk zijn tegen collega’s, vrienden, collega’s of familie. Verandering, gewild of ongewild, is dan bijna onmogelijk want je hebt nu eenmaal al zoveel goede wil, emotie en opoffering geïnvesteerd in de vorige toestand. En het zal bijna onmogelijk zijn deze nog ooit terug te winnen.

Model van overvloed.
Je kunt natuurlijk je jeugd niet veranderen. Maar is jouw model van de wereld wel juist? Moet je jezelf continu vergelijken met andere mensen? Er leven toch ook mensen met veel mogelijkheden, welzijn en overvloed. Er is dus een overvloed aan de goede dingen. Er is genoeg voor iedereen.
Ook liefde, genegenheid is er voldoende in dit model. Maar je moet er wel voor gaan. In dit model is veranderen eenvoudiger. Het kan wel pijnlijk zijn, maar het is best doenbaar. Dus verandering is mogelijk. Zeker na voldoende tijd om de nieuwe doelen te bereiken.

2. Heb nieuwe doelen en verlangens voor ogen met een concrete timing. Mensen die
goed kunnen omgaan met verlies en verandering plannen hun nieuwe doelen in het
leven. In die planning moet natuurlijk een zeker realisme zitten. Zoals “wat is voor
mij nu op mijn vijftigste allemaal mogelijk”. En dan bepaal je de omgeving waarin
dat je best leeft. Succesvolle mensen hebben dus een duidelijke planning. En dan
gaan ze er 100% voor. En herinner je, ook in het zogenaamde moderne
westerse denken zijn deze mensen meer geliefd. Ze duwen anderen niet weg door
zich als slachtoffer te gedragen.
Wanneer je plannen maakt en doelen hebt, dan wordt
je als “flink” aanzien. De mensen rondom jou zullen je bewonderen. Je zult merken
dat in ons westers model van de wereld “flink zijn” nu eenmaal vereist
is. De “nice guys/girls” worden als wat zwak en verstikkend aanzien.
En om een transitie heelhuids door te komen heb je een uitgebreid sociaal netwerk
nodig. Zo kom je vanzelf in een model van overvloed terecht.
3.Leer accepteren wat je niet kunt veranderen. Want sommige dingen waar je van
gedroomd hebt kun je nu niet meer bereiken, wel andere dingen. Door het
beëindigen van een relatie zullen jullie niet meer samen de kinderen opvoeden.
Je zult moeten zoeken naar andere wegen.
4.Leef niet in de ban van een systeem. Een relatie met kinderen is een heel systeem.
Systemen neiging altijd naar homeostase en verzetten zich tegen elke verandering.
Wanneer nu iemand uit een systeem weggaat zal je die persoon niet zonder slag of
stoot kunnen “compenseren” door iemand anders. Het systeem zal wantrouwig
toekijken en zich verzetten. Als je dat weet kun je de reacties van heel wat mensen
voorspellen en inschatten. Maar ook het systeem zal zich moeten aanpassen aan
veranderende situaties. En dan als een nieuw team werken om een nieuwe situatie op
te bouwen. Nieuw is hier niet per definitie bedreigend.
5.Rituelen. Bepaalde rituelen trekken grenzen. Ze geven een beginpunt en een eindpunt aan de verandering. Het troost en helpt. Zo kun je een brief schrijven of een dagboek bij houden en al jouw emoties daarin verwoorden. Dan geef je expressie aan jouw emoties. Brieven hoeven daarbij niet verstuurd te worden. Vele studies hebben aangetoond dat deze schrijftherapie een goed hulpmiddel is bij de verandering. Achter elke grote verandering zit een bijzonder verhaal. Een verhaal neerschrijven in zeer inspirerend en helpt om droeve emoties los te laten. Vooral angst, woede en schuld en zelfverwijten. En dan kun je geleidelijk iets nieuws opbouwen. In het wereldbeeld van de overvloed moet dat mogelijk zijn. Mits het nodige emotionele werk en eventueel het zweet van al de overige arbeid.
Rituelen helpen je met het proces van verandering. Want een ritueel houdt je aan de praat.
Wanneer onze doelen duidelijk zijn weten we ook waar we uiteindelijk willen uitkomen.
Daarbij helpen dan een aantal vragen:
1. Welke situatie wil ik bereiken
2. Waar sta ik nu
3. Welke hulpbronnen heb ik nu nodig
4. Welke veranderingen heb ik al gerealiseerd en hoe heb ik dat dan wel gedaan?
5. Wat werkt goed voor mij en kan ik dat neerschrijven en herhalen
6. Wat werkt niet en doet me afwijken van mijn doel en wat doet het hele proces stilvallen
7. Vergelijk ik mezelf veel met mijn vrienden, kennissen, collega’s, dierbaren. Met andere woorden, heb ik niet een overdreven extern referentiekader en een groot model van schaarste in deze wereld.
Wie zich deze vragen stelt, kan dan beginnen aanvoelen HOE hij/zij wil veranderen. Meestal vraagt verandering veel tijd en alles gaat met kleine stapjes vooruit. Maar eenmaal op weg helpen rituelen zoals het neerschrijven van de veranderingen die je nu al ziet, hoort en voelt om het proces aan de praat te houden. Wie letten dan op de verandering, niet op het verlies. Dan is de weerstand veel kleiner. Snelle veranderingen zijn enkel goed bij niet te ernstige problemen. Je wordt slagvaardig. Zo zag ik ooit een chef-kok die één Michelin-ster verloren had. Dit nieuws trof hem als een kogel in zijn hart. Maar door hard werk met een slagvaardig team en met duidelijk voor ogen wat hij nu in de toekomst wou kreeg hij een nieuw en gezellig restaurant. Bij het opnieuw ontvangen van de erkenning door Michelin was deze kok zeer angstig want dit was voor hem terug op naar af. Hij koos voor zijn nieuwe formule en liet het ritueel in dit geval dus aan zich voorbij gaan. Gelukkig maar.
Voor snelle oplossingen van niet al te wezenlijke problemen werkt deze methode vaak uitstekend. Veel organisaties zijn erg blij met medewerkers die deze aanpak beheersen, omdat zaken slagvaardig en doeltreffend worden opgelost, al was het maar voor de korte termijn.

6. Blijf anderzijds niet vasthangen aan souvenirs van vroeger. Ruim ballast op in je hersenen en in je omgeving. Een situatie aanvaarden is een proces. Rituelen kunnen helpen om die aanvaarding mogelijk te malen en zo een andere situatie mogelijk te maken. Rituelen kunnen ook blijven verwijzen naar de toestand voor de verandering. Maar dit mag je zeker niet toelaten. 
7. Veranderen is een proces. Neem er de tijd voor. Uw leven kan veranderen in een vingerknip. Niets is zo broos als sommige belangrijke aspecten van het leven. Maar het proces om terug uw leven in handen te nemen kost veel tijd en geduld. Dat betekent dat je je die tijd moet gunnen. En ook dat je je bindingen met de vroegere situatie moet loslaten. Zoniet komen weerstanden, irritaties en verdriet in de plaats van de vroegere situatie. Deze wetmatigheid geldt zeker in twee belangrijke aspecten van het leven: relaties en werk. Maak je zelf niets wijs. Veranderen is de oude situatie opgeven. Volledig. Hou het proces aan de praat.
Omgaan met weerstand en verandering vraagt inzet en doet soms pijn. Men moet immers een aantal zaken achter laten en dus zijn comfort zone verlaten. En dan stellen we belangrijke beslissingen soms gevaarlijk lang uit.
Ook dit uitstelgedrag is in feite een soort aangeleerde hulpeloosheid ( Seligman).
In het systeem ouders-broers-zussen-kinderen hadden we soms geen keuze als kind.
Daarom deden we sommige dingen in het geniep. Of we deden net datgene wat onze ouders niet wouden. We waren dus toen al passief-agressief en een beetje zelfdestructief en manipulatief. Kinderen zijn grootmeesters in het manipuleren van hun ouders. Geen probleem, als we het maar door hebben en dat gedrag niet blijven herhalen. Want verandering is soms ook erg dwingend. Bepaalde zaken in ons leven laten ons geen keuze. We moeten veranderen of we worden blijvend ongelukkig. En weerstand is dan wel een normaal verschijnsel. Want in onze kinderjaren hebben we geleerd dat weerstand soms succes kan hebben. Maar nu is het andere koek. Vroeger waren we omringd door liefhebbende ouders die onze weerstand konden verdragen.
Maar nu is de situatie bloedserieus. We moeten veranderen, dwingend. En de welwillendheid van onze omgeving zal snel afnemen. Dus nu is het principe van weerstand uitoefenen zelfsaboterend en destructief. Weerstand kunnen we wel beschouwen als een boodschapper die ons vertelt dat er iets belangrijks moet gebeuren. Maar dan aan de slag. Trap niet in die val! Weerstand moet een veranderingsproces in gang zetten. De gevoelens angst en woede kunnen dan een krachtige motor zijn. En hou niet wanhopig vast aan de oude situatie. Loslaten, die handel!
8. Natuurlijk moet je daarna het braakliggend terrein aanpakken door voorlopige maatregelen. Je zult op moeten gaan naar middelen om de tijdelijke situatie die ontstaat na verlies weer op te vangen. Nieuwe afspreken, zorgen voor gezonder voeding, nieuwe studies, zuinig omgaan met jouw energie, voldoende slapen.
9. Verander niet zonder planning en doorzicht. Sommige mensen zijn zo radeloos na verlies dat ze alles zouden aanpakken. Wacht een aantal maanden en maak een einde aan de vorige verloren situatie. Kijk niet om. Leef in je tijdelijke structuren en pak je tijd. Deze fase voelt bijzonder eenzaam en ongemakkelijk aan. Maar je moet er door. Zorg goed voor jezelf. Kleed je smaakvol. Zorg voor je netwerk. Leer jezelf kennen. Welke mogelijkheden heb je nog? Wat doe je graag?  
Erken dat iets nieuws niet iets slechter moet zijn. Wellicht ga je er op vooruit. Maar deze vooruitgang begint met een ander zelfbeeld. Herschik daarom je denken. En vergeet het nooit. Bij verandering zijn er dingen die eindigen. Klamp niet wanhopig aan de oude structuren vast.
10. Pas op met pessimisme! Dan worden een aantal autonome functies verstoord. Eten smaakt niet meer. Er ontstaan ernstige slaapproblemen waardoor men nog moeilijk de slaap kan vatten of al vroeg in de morgen opnieuw wakker wordt. Er is geen interesse meer voor seks. Men is minder actief en voelt zich als het ware immobiel en geremd. Liefst van al blijft men op een passieve manier verder door het leven gaan. Soms verliezen we dan een stuk zelfwaardering en lopen we rond met angst en schuldgevoelens. Niets is kwetsender dan uitspraken in de zin van "je moet sterk zijn, het zijn maar zenuwen". Sommige mensen nemen dan hun toevlucht in medicatie of alcohol. Medicamenten hebben dikwijls hun werking op de chemische boodschappers in de hersenen. Deze chemische boodschappers heten neurotransmittors. De voornaamste zijn noradrenaline, serotonine of dopamine. Zij spelen een rol bij alle vormen van depressie.
11. Let op met aangeleerde hulpeloosheid.
Bij experimenten met dieren is bewezen dat er een toestand van aangeleerde hulpeloosheid ontstaat als ze blootgesteld worden aan herhaalde veranderingen waarop ze menen dat ze er geen enkele invloed op kunnen uitoefenen.
Men kan bijvoorbeeld een rat leren de pijn vermijden die optreedt als ze een kleine elektrische schok voelt. Zet gewoon een rat in een ruimte waar de vloer voor een deel onder stroom zal komen staan. Net voor de stroomstoot geef je een teken waaruit de rat kan opmaken welk deel van de vloer onder stroom zal worden gezet. Vlug zal de rat de stresshanteringstechniek "actief aanpakken" leren. Ze zal vermijden dat ze stroom moet voelen door op het gepaste moment naar een ander deel van de ruimte te lopen.
Men kan ook een rat blootstellen aan herhaalde stroomstoten waarover ze geen controle kan uitoefenen. Nu krijgt ze de stroom onverwacht toegediend zonder enig teken vooraf ofwel zit ze in een ruimte waar de vloer volledig onder stroom staat.
Dergelijk proefdier kan dan later geen enkele techniek meer leren om met stress om te gaan. Het dier heeft geleerd hulpeloos te zijn. Wanneer we dit dier nu terug in de eerste situatie zouden brengen waar wel nog controle mogelijk was, dan zal het zelfs de moeite niet meer doen om naar dat deel van de vloer te lopen dat niet onder stroom staat. De bekende onderzoeker Seligman noemt dit de "aangeleerde hulpeloosheid".
Aangeleerde hulpeloosheid beschrijft deze auteur zowel bij proefdieren als bij mensen. Mensen blootstellen aan situaties waaraan ze niets kunnen verhelpen heeft op lange termijn een zeer schadelijk effect. Het maakt niets uit of deze mensen echt niets kunnen doen aan de minder prettige situatie. Gewoon door te denken dat ze niets kunnen veranderen ontstaat de aangeleerde hulpeloosheid. Ze denken in de toekomst niet te zullen beschikken over middelen om invloed uit te oefenen op stressvolle gebeurtenissen. Ze ondernemen geen pogingen meer een akelige situatie aan te pakken omdat ze in het verleden ervaren hebben dat dit toen niet mogelijk was. Ze passen als het ware de gedragsstijl "depressief reageren" toe en worden cynisch over de bedoelingen van anderen. De werkelijkheid glipt hun door hun vingers en ze worden eenzaam.
Deze "aangeleerde hulpeloosheid" is wellicht één van de meest boeiende verklaringen waarom veranderen zo moeilijk is. Deze toestand van aangeleerde hulpeloosheid wordt veroorzaakt door allerhande kleine of grotere dagelijkse plagerijen in het werk of in de privésfeer. Onze plannen mislukken, we worden afgewezen door dierbare personen, we krijgen ruzie met onze chef of onze collega’s, we zijn niet meer zeker of we onze job nog aankunnen, we worden bedrogen door vrienden of trouwe medewerkers, we ruziën met onze partners en onze kinderen.
Mensen die lijden aan aangeleerde hulpeloosheid zien de wereld door een speciale bril. Omstandigheden waar controlemogelijkheden voorhanden zijn zullen ze niet als dusdanig waarnemen. Alles wat ze waarnemen wordt gekleurd door die situatie, waarop ze geen vat kunnen krijgen.
Aangeleerde hulpeloosheid is het resultaat van een leerproces. Wat automatisch meebrengt dat men ook technieken kan gebruiken om weer optimist te worden. "Optimisme kan je leren" , zegt Seligman.
Seligman geeft in zijn boeiend boek heel wat voorbeelden van denktechnieken die beschermen tegen aangeleerde hulpeloosheid. Iemand die in zijn verbeelding van een mug een olifant kan maken, kan natuurlijk ook van een olifant een mug maken. Hij kent de techniek al, men moet hem nog leren dezelfde techniek toe te passen in de andere richting.
12. Er zijn natuurlijk een reeks zware ingrijpende life events zijn die verantwoordelijk zijn voor het ontstaan van een hulpeloosheid. Ze hebben allemaal met veranderingen te maken. Die life events worden door Holmes en Rahe beschreven. Zij beschrijven een reeks zeer zware traumatiserende gebeurtenissen die in een mensenleven kunnen voorkomen. Na het overlijden van een dierbaar persoon hadden mensen wel verdriet of maakten een rouwproces door. Ze wisten echter wat ze moesten doen en vonden steun in een aantal rituelen. En ze konden niet teruggrijpen naar de vorige situatie. Een relatie die op de klippen loopt is natuurlijk ook een ingrijpende toestand. Of verandering of verlies van werk. Ook de kleine, maar steeds weerkerende life events bij werkstress of sociale stress zijn van groot belang voor het ontstaan van aangeleerde hulpeloosheid.