Jan leefde al jaren in een onzekere situatie. Zijn relatie met zijn vriendin liep niet zo goed. Hierdoor was hij minder gemotiveerd beginnen werken.  En zijn zoon deed alsmaar moeilijker en vond dat Jan de toestand erg overdreef.  Op een dag ging Jan naar hert grootwarenhuis. Plots werd hem de keel toegesnoerd, hij viel neer in een hulpeloze staat van spierspanning en pijn en kon niet meer bewegen. Men heeft hem weggevoerd omdat ook de omstaanders in paniek raakten. De dokter heeft hem helemaal onderzocht maar vond geen onrustbarende tekens. Hij sprak uiteindelijk van oververmoeidheid, hyperventilatie en burn-out en verwees hem door naar ons centrum. Zes maanden hebben we een recovery programma uitgevoerd en nu herneemt Jan stilaan zijn normale activiteiten. Maar hij is veranderd. Hij is een ander mens. Hij ziet nu meer de dingen waar vreugde en energie te halen valt en relativeert kleine tegenslagen en plagerijen.  Om onze opleiding preventie van stress en burn-out eens tegen het licht te houden schrijven we deze bijdrage. Want wanneer burn-out zich aandient is hulp aangewezen.
Heb je zelf ooit al eens een toestand ervaren waarin je je totaal fysiek, emotioneel en mentaal uitgeput voelde na een vrij lange periode die veel van jouw krachten had opgeëist en waar je je zeer betrokken bij voelde?  Daarbij kwam dan wellicht nog een vermoeidheid en frustratie door de enorme toewijding aan een opdracht of door een bepaalde manier van leven of een relatie doe niet de verwachte beloning of voldoening opleverde. Vooral de vermoeidheid en de ontgoocheling speelde  een rol hierin. Wellicht heb je een toen een begin van burn-out meegemaakt.
Opvallend is dat de meest toegewijde en gemotiveerde mensen bedreigd zijn door burn-out. Het is alsof plots alle beschikbare energie is opgebruikt. Dan raken ze ontgoocheld en nemen ze dikwijls een cynische kijk aan over het leven, het werk en relaties. Deze mensen raken als het ware gedepersonaliseerd en gedehumaniseerd. Het is precies alsof ze geen menselijke wezens meer zijn.

(Zie ook Freudenberger)
Mensen met burn-out hebben onder andere:
- Vluchtgedrag op het werk, een neiging het werk of relaties te ontvluchten zoveel als mogelijk
- Kritiek op anderen en op de chefs en het werk zelf, soms terecht, maar zo komen zo natuurlijk niet vooruit
- Gebrek aan energie, het is alsof de stekker uit het contact werd getrokken zeggen ze
- Weinig of geen creativiteit
- Ze maken van muggen olifanten. Een klein probleem neemt enorme proporties aan en lijken niet te overbruggen
- Slapeloosheid: moeilijk inslapen, doorslapen of te vroeg wakker worden
- Veel medicatiegebruik met kalmerende middelen, slaapmiddelen, vitaminen
- Hulpeloosheid
- Hopeloosheid
- Ze voelen zich geen waardig mens en nemen een cynische kijk aan op het leven
- Ze voelen zich leeg en verlaten
- Lichamelijke klachten met hoofdpijn, nekpijn, rugpijn, hartkloppingen, spanningen op de borst
- Angst
- Vlugge irritatie en boosheid
- Negatieve houding ten opzichte van anderen en van het leven
- Onproductieve en negatieve gedachten
- Emotionele starheid
- Schuldgevoelens
- Gevoel van zinloosheid van het leven
- Opgeven van werk, relaties

Burn-out is als het ware de eindfase van een langdurige stresssituatie. Kortdurende stress hoort bij het leven en komt veelvuldig voor op het werk, in relaties en bij praktisch alle facetten van het leven. Ook daar klaagt men al van hulpeloosheid en machteloosheid maar door een actieve aanpak geraakt men er meestal wel over. Maar soms loopt het uit de hand. De situatie blijft duren en sommige mensen komen in een gevaarlijke burn-out situatie terecht. Dan is hulp aangewezen.  Burn-out kan  dan optreden wanneer men zijn werk als zinloos ervaart, wanneer men geen steun ervaart, wanneer de communicatie met collega’s en chefs slecht is, wanneer men moeilijk met klanten kan omgaan en vooral wanneer men een gevoel  ervaart van totaal energieverlies. Na verloop van tijd leidt dit tot cynisme en extreme vermoeidheid.

Waarom verandert stress nu plots in burn-out en welke oorzaken kunnen worden aangewezen?
Een eerste verklaring vinden we in het Job Demand – Control Model  van Karasek. Dit model is vooral op de arbeidssituatie gericht maar perfect bruikbaar voor de privé-situatie ook. Omgevingen zijn gekenmerkt door taakeisen en sturingsmogelijkheden. Taakeisen hebben dan betrekking op die dingen die we moeten doen, bijvoorbeeld de jobvereisten maar ook de eisen en kennis die nodig zijn bij de verzorging van een ziek familielid. Sturingsmogelijkheden hebben dan betrekking op de mate van autonomie, controle en vrijheid waarin we die taken kunnen vervullen. Burn-out ontstaat wanneer de taakeisen te hoog zijn en de sturingsmogelijkheden te laag. Want wanneer de sturingsmogelijkheden groot zijn is de taak meestal uitdagend en actief. Dus we moeten er steeds op letten dat we een aantal opties hebben wanneer we een taak moeten uitvoeren.
Wanneer we ons moeten houden aan vaste regels en procedures  is die taak veel  eentoniger en belastend. In 1990 is dit model nog uitgebreid met een derde dimensie, namelijk sociale ondersteuning. Hoe meer mantelzorg, hoe beter de collega’s en de chefs, hoe minder kans op burn-out. Dus de meest ziekmakende situatie is een moeilijke taak met weinig sturingsmogelijkheden of autonomie die we dan ook nog eens moeten uitvoeren in een omgeving waar we weinig begrip en steun ervaren. Karasek spreekt dan van de isolated prisoners. Er is veel onderzoek naar dit model verricht en het staat nergens nog ter discussie. Dus gevaar voor burn-out kun je zien bij een combinatie van hoge taakeisen met weinig sturingsmogelijkheden en met weinig sociale steun. Bijvoorbeeld bij het verzorgen van zieke familieleden of kinderen, contactberoepen, onduidelijke rollen  op het werk, emotionele belasting, conflicten, ingrijpende gebeurtenissen, aan houdende stress. Gebrek aan autonomie is een veel voorkomende oorzaak, bijvoorbeeld bij gebrek aan zelfstandigheid in uw werk, stringente deadlines en zorg voor anderen in familie- of beroepsverband.

Copyright Different BVBA